Wat gebeurt er eigenlijk vóórdat een jongere met genderdysforie voor het eerst bij de Amsterdamse genderkliniek aanklopt? Volgens onderzoekers van diezelfde kliniek is het antwoord verrassend: vaak weet die jongere op dat moment nog helemaal niet wát hij of zij voelt. Publicist Johan Bolhuis, affiliated professor aan de universiteit van Cambridge en emeritus hoogleraar cognitieve neurobiologie aan de Universiteit Utrecht, zet die bevinding op 29 september 2026 in OpinieZ op scherp: als de eigen Amsterdamse onderzoekers zelf toegeven dat genderdysforie "ontstaat in de loop van de behandeling" in plaats van eraan vooraf te gaan, staat daarmee niet minder dan het fundament van het Dutch Protocol ter discussie.

De 'fictie van voorkennis'

Bolhuis beschrijft hoe onderzoeker Annelou de Vries en collega's van de Amsterdamse Genderkliniek een nieuw begrip introduceren: de "fiction of prior knowledge". De achterliggende claim is dat adolescenten bij aanmelding niet al weten dat ze genderdysforie hébben — dat besef zou zich pas tijdens het traject vormen. Voor een model dat al decennia uitgaat van een min of meer stabiele, vroeg herkenbare genderidentiteit als startpunt van diagnose en behandeling, is dat een ingrijpende erkenning: als de kliniek zelf stelt dat de diagnose zich ontwikkelt terwíjl de behandeling al loopt, dan is "eerst vaststellen, dan behandelen" niet langer de realiteit die het protocol veronderstelt.

Groepsdruk en de rol van sociale media

Bolhuis wijst erop dat ook de Gezondheidsraad in haar advies over transgenderzorg voor jongeren wijst op groepsdruk en sociale media als factoren die meespelen in hoe jongeren hun gendergevoelens interpreteren en verwoorden — met andere woorden: de mate waarin de omgeving genderdiversiteit zichtbaar maakt en bespreekbaar maakt, kleurt mee hoe een jongere zijn eigen ervaring duidt. Dat is een nuchtere constatering, maar ze staat op gespannen voet met een zorgmodel dat lange tijd is verdedigd als reactie op een vaststaand, intern gegeven gevoel.

Ontbrekende informed consent

Het meest ongemakkelijke deel van Bolhuis' betoog gaat over toestemming. Hij citeert jongeren die in interviews terugkijken op hun eigen traject: "ik begreep wat ze van me wilden horen" en "ik wist gewoon niet wat een jongen eigenlijk is". Dat zijn geen uitspraken van mensen die weloverwogen, vanuit volledige informatie, voor een onomkeerbaar medisch traject kozen — het zijn uitspraken van jongeren die aanvoelden wat er van hen verwacht werd. Voor de kernvraag die in het Nederlandse debat steeds wordt weggemasseerd — wat zijn de werkelijke langetermijnuitkomsten van dit protocol, afgezet tegen alternatieven — is dit relevant: je kunt geen betrouwbare uitkomstmeting doen van een traject waarvan de startdiagnose zelf achteraf blijkt te zijn gevormd.

Cijfers die vragen oproepen

Bolhuis haalt twee cijferreeksen aan die in zijn ogen laten zien hoe weinig neutraal dit traject in de praktijk verloopt. Onder de Amsterdamse patiënten die tussen 2009 en 2019 werden aangemeld, stroomde meer dan 80 procent uiteindelijk door naar medische transitie — een percentage dat moeilijk te rijmen is met een zorgvuldig, open diagnostisch traject waarin ook niet-medische uitkomsten evenwichtig worden meegewogen. Daarnaast citeert hij een Fins onderzoek over de periode 1996-2019, dat volgens Bolhuis een aanzienlijke toename van psychiatrische problemen na medische behandeling liet zien, in plaats van de verbetering die het protocol veronderstelt. Voor deze twee claims geldt: ze komen uit Bolhuis' eigen weergave in OpinieZ — dit artikel heeft de onderliggende Finse studie niet zelf kunnen natrekken, en vermeldt dat nadrukkelijk als kanttekening bij de duiding.

Nederland wacht af, elders is de rem er al op

Wat dit extra wrang maakt, is de context waarin het bericht verschijnt. Terwijl een recente analyse concludeert dat dertig jaar Dutch Protocol-onderzoek nog altijd geen betrouwbaar bewijs heeft opgeleverd, houdt de Nederlandse Gezondheidsraad vast aan het bestaande model — ook nadat vragen zijn gerezen over de onafhankelijkheid van de commissie die daarover adviseerde. Ondertussen lopen de wachttijden bij Amsterdam UMC zelf al jaren op, zonder dat de onderliggende bewijsvraag wordt opgelost.

Onze duiding

Bolhuis presenteert geen nieuw onderzoek; hij legt een citaat van de eigen Amsterdamse onderzoekers naast de praktijk van het Dutch Protocol en laat zien hoe moeizaam die twee zich tot elkaar verhouden. Die duiding is zijn interpretatie, geen vaststaand feit — maar de kernvraag die hij opwerpt is reêel en verdient een deugdelijk antwoord: als de diagnose zich vormt tijdens de behandeling, op basis waarvan wordt dan precies "vastgesteld" dat iemand baat heeft bij die behandeling? Zolang dat antwoord uitblijft, blijft ook de informed consent van jonge patiënten een onopgeloste vraag — en niet een bijzaak.

Bronnen

• Johan Bolhuis, "Genderzorg: einde van omstreden Dutch Protocol nadert", OpinieZ, 29 september 2026. Lees het volledige artikel.